Tekst: Øyvind Strømmen
Tiraspol er offisielt Moldovas nest-største by. Den er litt større enn Drammen, ligg ved elva Dnestr, og er i betydeleg grad prega av bygningar i gamal sovjetisk stil.
Noko er likevel annleis med Tiraspol. Ifølgje kartet ligg byen i Moldova. I realiteten er den hovudstad i eit anna land, eit land som ikkje finst, men som eksisterer likevel. Eg vitja byen i 2018. Slik moldovske myndigheiter ser det, kryssa eg eigentleg aldri noko grense på bussturen frå Chișinău. Likevel passerte eg ein passkontroll, og på den høgst synlege grensa fekk eg ein papirlapp til å leggja i passet.
Der stod det at eg hadde lov å opphalda meg i den uavhengige republikken PMR i 24 timar. Denne forkortinga står Pridnestrovskaya Moldavskaya Respublika. Noko laust kan det omsetjast til den moldovske republikken i landet ved Dnestr. På norsk vert denne landstripa gjerne kalla det same som på rumensk: Transnistria.
Hjelp Moldova arbeider ikkje i Transnistria idag. For å skjøna Moldova si historie og samtid, kan det likevel vera god hjelp i å kjenna litt til nettopp Transnistria, ikkje minst som ein levning etter fortida.
I Tiraspol har mange av gatene namn etter kommunismens heltar: Marx, Liebknecht, Rosa Luxembourg. Like i nærleiken av Suvorov-statua ligg landets parlamentsbygning. Den husar nasjonalforsamlinga, republikkens verkhovny sovjet, øvste sovjet. Utanfor står ei statue av Lenin. På motsatt side av gata ligg eit lite ortodokst kapell, og eit minnesmerke over dei falne i Transnistrias påståtte uavhengighetskrig, fyrst på 1990-talet. Der står det dessutan ei T34-panservogn frå andre verdskrigen. Då eg var der gjorde ei stort propagandaskilt langs vegen kjensla av å vera midt i eit slags utandørsmuseum komplett. På skiltet var det transnistriske våpenskjoldet, med hammar, sigd og raud stjerne.
Transnistria er i praksis sjølvstendig. Dei har sitt eige statsapparat, sitt eige forsvar og sin eigen valuta: transnistriske rublar. Fleire hundre tusen menneske lever sine daglegliv i eit land som ifølgje omverda ikkje finst.
Frå det ottomanske riket til det sovjetiske imperiet
Området som i dag er Transnistria – aust for Dnestr – vart overtatt av russarane heilt attende på 1790-talet, etter at det hadde vore under ottomansk dominans.
På vestsida av Dnestr låg prinsedømet Moldavia, som hadde vorte ein vassalstat under det veldige osmanske riket. Men etter den russisk-tyrkiske krigen mellom 1806 og 1820 måtte osmanarane godta at grensa vart flytta vestover til ei anna elv: Prut. Den utgjer idag grensa Moldova og Romania.
Landskapet mellom dei to elvene Prut og Dnestr vart ein provins i det russiske imperiet, kalla Bessarabia. Befolkninga var i stor grad rumenskspråkleg, men snart vart det gjennomført ein omfattande russifiseringspolitikk.
Den russiske dominansen varte fram til desember 1917. Då – i kjølvatnet av omveltningane og borgarkrigen i Russland – vart Bessarabia omdanna til ein reelt uavhengig moldovsk republikk. Den eksisterte i nokre månader, før parlamentet vedtok å gå inn i union med kongedømet Romania. Då var rumenske styrker allereie på plass i landets hovudstad Chișinău.
Dagens Transnistria, landområdet aust for Dnestr, hadde – til liks med Bessarabia – ein betydeleg rumenskspråkleg befolkning, men hamna under sovjetisk kontroll, som del av Ukraina. Snart vart området også eit våpen i ein propagandakrig.
Før 1920-talet var det få som såg på moldovarane som noko anna enn rumenarar. Rett nok var dei bessarabiske dialektene meir påverka av slaviskspråklege naboar, men dei rumenskspråklege innbyggjarane vart likevel sett på som ein del av den rumenske nasjonen. I løpet av det tiåret vart idéen om ein særeigen moldovsk identitet dyrka fram av sovjetiske myndigheiter. Det skjedde med utgangspunkt i ein autonom moldovsk sovjetrepublikken – MASSR – etablert aust for Dnestr (også i område som i dag ligg i Ukraina) i 1924. Sovjetiske propagandistar argumenterte samstundes for samling av alle moldovarar. MASSR vart omtalt som «krybba til det raude Moldova» eller som «Bessarabia i miniatyr», og sovjetrepublikkens hovudstad vart offisielt plassert i «mellombels okkuperte» Chișinău.
Då eg spaserte rundt i Tiraspol ein vårdag i 2018 verka denne historia underleg. Tiraspol framstår så absolutt ikkje som ein rumensk by, men verkar heller ikkje vidare moldovsk. Den framstår som russisk. Moldovsk – og nettopp: ikkje rumensk – er rett nok eitt av dei tre offisielle språka i Transnistria, ved sidan av russisk og ukrainsk. Språket er skrive med kyriliske bokstavar.
Slik var det også i det meste av sovjetrepublikken Moldova si historie, etter at den vart oppretta i 1940. Då hadde Romania måtta gje etter for press frå både Sovjetunionen og frå det nazistiske Tyskland til å gje opp Bessarabia. Prut vart igjen ei grenseelv.
Slik vart situasjonen også etter andre verdskrigens. Etter at både Moldova og Transnistria hadde vorte okkupert av rumenske styrker – Romania var alliert med aksemaktene – vart dei gjenerobra av Sovjetunionen i 1944. Etter krigen fulgte eit brutalt sovjetisk regime. Titusenvis av moldovarar vart tvangsflytta til Kazakhstan og Sibir, gardsbruk vart omdanna til kollektivbruk og all opposisjon vart undertrykt. Sjølv om undertrykkinga mildna då Stalin vart erstatta av Krutsjov, fulgte også fleire tiår med ny russifisering; både gjennom innvandring frå andre sovjetrepublikkar, og fordi russisk språk fekk ei dominerande rolle i politikk, samfunnsliv, kulturliv og media.
I 1952 fekk den moldovske sovjetrepublikken eit raudt flagg med grøn, vassrett stripe i midten. I øvste venstre hjørne var hammar, sigd og ei gullkanta raud stjerne. Dagens transnistriske flagg er til forveksling likt.
Og på mange måtar kjendest det Transnistria eg vitja i 2018 som ein slags overlevnad etter Sovjetunionen.
Det er eit resultat av den nemnde krigen fyrst på 1990-talet, etter at Transnistria erklærte sjølvstende frå Moldova, ein krig som på mange måtar vart avgjort av russiske hærstyrker. Og sjølv om Russland aldri offisielt har anerkjent Transnistria som sjølvstendig stat, er staten i røynda avhengig av Russland; politisk, økonomisk, militært, kulturelt. Transnistria er eit av fleire døme på såkalla «frosne konflikter» som har tent russiske stormaktsinteresser.
Moldova som sjølvstendig land
Under sovjettida vart Moldova ofte rekna som Sovjetunionens grønsakshage. Landet har eit mildt og solrikt klima, og god landbruksjord.
Moldovsk vin er eit betydeleg eksportprodukt, men landet produserer også korn, valnøtter, frukt og grønsaker i mengder. Landbruk utgjer ein betydeleg del – rundt 40% – av bruttonasjonalproduktet, og mange moldovarar er sysselsatt nettopp i landbruket.
Samstundes er Moldova eit av Europas aller fattigaste land. Ein av konsekvensane av dette er at mange moldovarar har søkt lukka utanlands. Det starta allereie med den knallharde overgangen til marknadsøkonomi attende på 1990-landet, ei tid der landet var herje av økonomisk ustabilitet, synkande inntekter og hurtig stigande arbeidsløyse. Saman med låge fødselstal har den store utvandringa også bidrege til at landets befolkningstal har gått raskt nedover. Då Moldova vart uavhengig budde det over fire millionar menneske i landet. I dag er folketalet rundt 2,5 millionar, men då er ikkje Transnistria rekna med.
I dagens Moldova er rumensk det offisielle språket. Eit mindretal har russisk morsmål, og i sør vert det også snakka gagausisk, eit språk som er i slekt med tyrkisk. Russisk fungerer likevel som eit slags lingua franca for mange. Arven etter russifiseringa er framleis ein røyndom i det moderne Moldova, om enn på ein annan måte enn i Transnistria.
Moldova er stadig også ein liten båt på det stormfulle, geopolitiske havet. I ei årrekkje har moldovsk politikk vore prega av ein drakamp mellom europavendte og prorussiske krefter.
Ein kan kanskje hevda at det for alvor starta i april 2009, med det som lettvint vart omtalt som Twitter-revolusjonen. Lettvint, fordi Twitter ikkje var mykje i bruk i landet, og heller ikkje spelte noko sentral rolle i protestane som braut ut etter at det moldovske kommunistpartiet vann parlamentsvalet. Demonstrantane ropte proeuropeiske slagord, veiva med EU-flagg og nokre av dei inntok etterkvart parlamentsbygningen før dei vart slått tilbake av politiet. I dagane som fulgte vart hundrevis arrestert. Ein del av dei vart regelrett banka opp.
Protestane førte til polarisering av moldovsk politikk. Då kommunistpartiet – trass fleirtal i parlamentet – ikkje klarte å samla nok røyster bak sin kandidat som moldovsk president, enda det med nyval. Kommunistpartiet mista fleirtalet. Ei ny regjering kom på plass. Mange vona på demokratisering, på å byggja rettstat og på at Moldova skulle ta steg i retning Europa og EU-medlemskap.
I røynda skjedde ikkje all verda. I åra som fulgte vart Moldova dessutan herja av korrupsjonsskandaler. I den største av dei – i 2014 – forsvann ein milliard dollar frå tre moldovske bankar. Så ille var det at Moldova ei tid vart omtalt som eit kleptokrati, som eit land styrt av tjuvar.
Von for framtida
Sommaren 2019 gjekk Moldova gjennom noko av ei konstitusjonell krise, som endte med ein koalisjon mellom proeuropeiske krefter og det prorussiske sosialistpartiet. Det var ein uventa allianse, men dei fann saman i motstand mot den mektige oligarken Vladimir Plahotniuc og hans påstått sosialdemokratiske parti. Proeuropeiske Maia Sandu vart statsminister. Regjeringa hennar fall etter berre nokre månader, men i 2020 vart ho vald som president.
Sidan tok partiet hennar – PAS, eller Partiet for handling og solidaritet – også kontrollen i parlamentet, etter ein stor valsiger i 2021. Dette partiet oppstod fyrst i 2015, i samband med omfattande protestar knytt til korrupsjonsskandaler, og på grunnlag av djup misnøye med dei etablerte partia i moldovsk politikk.
Og PAS har på nokre område lukkast: dei siste åra har kampen mot korrupsjon vorte intensivert, viktige reformar har vorte gjennomført, rettstryggleiken har vorte betra og Moldova har også teke viktige steg i retning EU-medlemskap. Tidsskriftet The Economist omtaler jamvel Maia Sandu som «den mest vellukka østeuropeiske reformpolitikaren» i vårt hundreår.
I fjor vann Sandu attval som president, mykje grunna sterkt støtte i dei større byane, blant unge og blant moldovarar i utlandet. I parlamentsvalet i september 2025 sikra PAS seg på ny fleirtal, med over 50 prosent av røystene. Hovudmotstandarane i den såkalla Patriotiske Valalliansen – beståande av fleire prorussiske parti med venstreorientert innpakning; og både raud stjerne, hammar og sigd, og hjarte i logoen – fekk 24% av røystene. PAS sin valsiger skjedde trass det som framstår som omfattande russiske forsøk på å påverka valet, og trass i dei gjentekne energikrisene som har råka Moldova i samband med krigen i Ukraina, og sist etter at Russland stogga sine gassleveransar til Transnistria i januar 2025. Transnistria er ikkje berre sjølv avhengige av billig russisk gass, men bruker også gassen til å produsera straum dei sel til det regjeringskontrollerte Moldova.
Med valresultatet har PAS fått eit mandat til å halda fram på sin reformprega og proeuropeiske kurs. Men utfordringane står også i kø i Moldova: landet er herja av inflasjon, fattigdom er eit vedvarande problem, vegen til EU-medlemskap er framleis lang, energiforsyninga framleis usikker og Transnistria framleis noko av eit betent sår.
Det er von for framtida i Moldova. Men det er også skyer i horisonten. Og Moldova har framleis bruk for hjelp.
Teksten er skriven av journalist Øyvind Strømmen, som også er styrelem i Hjelp Moldova.