Eg veit ikkje heilt kvifor gamle Cinema Dacia i Soroca greip slik tak i meg. Kanskje var det fordi den slitte, fråflytta bygningen – og laushundane som tusla utanfor – vart eit slags symbol for meg, eit symbol på Moldova sine utfordringar.
Utfordringane står i kø. Moldova vert omtalt som Europas fattigaste land. Den fattigdomen er lettast å få auge når ein forlet hovudstaden.
Moldova er slåande vakkert. Frodig og grønt, med rullande åsar. Men på den moldovske landsbygda lever folk i enkle kår. Forlatte, forfalne bygningar ikkje uvanleg å sjå. Det er delvis eit resultat av den massive utflyttinga frå landet sidan det vart sjølvstendig i 1991. Den gongen hadde landet over fire millionar innbyggjarar, idag er innbyggjartalet under 2,5 millionar. Mange moldovarar har søkt lukka utanlands. Berre i løpet av dei fyrste 100 dagane dette året sank folketalet i landet med nær 8.000 menneske.
Ein god del born veks opp med foreldre busett i utlandet, ein ofte sørgeleg røyndom som likevel er varmt og vakkert skildra i romanen Kinderland av den moldovskfødde forfattaren Liliana Corobca, ein roman som også er gjeve ut på norsk. «Kvar moldovske landsby er ein landsby av born», forklarer hovudpersonen, 12 år gamle Cristina, ei jente som i stor grad ber ansvaret for seg sjølv og småbrørne sine. Romanen teiknar eit gripande bilete av Moldova sine demografiske utfordringar, men i verkelegheita går den dramatiske demografiske utviklinga kanskje endå djupare: barneflokkane har vorte mindre i Moldova, og snittalderen har klatra bratt.
Og fattigdomen påverkar ikkje berre demografi. Den er ikkje minst å sjå i form av eit allestadsnærværande vedlikehaldsetterslep. Det er vanskeleg å klaga på vestlandsk vegstandard, når ein har sett vegstandarden i Moldova.
Og det er vanskeleg å klaga på små plager i dagleglivet, når ein har vitja heimane til moldovske familiar som strevar med å få endane til å møtast, i eit land der snittløna er under 9000 kroner, eit land der energikriser har råka langt hardare og langt meir enn i det søkkrike nord.
Samstundes er fortida lett å få auge på i Moldova. Kinoen i Soroca er eit slags symbol på det også. Han vart bygd tidleg på 1960-talet, midt under sovjettida. Bygget var teikna av den markante moldovske arkitekten Valentin Voiţehovschi, som både vaks opp i og budde i denne vesle byen langt nord i Moldova.
Kinoen var meint som noko av eit kulturpalass, og som avisa Observatorul de Nord skriv, var den plassert ved eit torg som vart meint å fungera som eit sentrum i byen. Sovjetiske parader passerte framfor det staselege bygget. Nyttårstreet – det sovjetiske juletreet – vart sett opp like i nærleiken. Og mange i Soroca har nostalgiske minner om den gamle kinoen og om filmane som vart vist der.
Mot slutten av sovjettida fekk kinoen namnet Dacia, etter eit utgamalt kongedøme og ein romersk provins i det som i dag er både Moldova og Romania. Lokale myndigheiter eigde han ei stund, og planla å nytta bygget til eit ungdomssenter, men seinare vart det istadenfor seld. Det har vore på private hender i årevis, og har stått til forfall. Dagens eigentlege sentrum i Soroca ligg eit par steinkast unna, nærare Nistru, grenseelva mot Ukraina.
Men kinoen ligg tvers over hotellet vi budde på i Soroca, då me var der, ein liten delegasjon frå hjelpeorganisasjonen Hjelp Moldova. Og då eg i ledige stunder tok ein rusletur frå hotellet, vart eg liksom gripen av dette slitte, gamle bygget, med knuste vindauge, graffiti og eit lite tre veksande ut av eine sideveggen.
Hovudgrunnen til at me vitja Moldova var denne gongen eit pågåande prosjekt i grenda Holoșnița, drygt halvanna mil nordvestover frå Soroca, men nær ein halvtime unna med bil, grunna dei dårlege vegane. Hjelp Moldova har vore aktive i Holoșnița nokre år, og er no økonomisk støttespelar i ombygginga av det gamle rådhuset i den vesle kommunen, slik at det skal verta plass til apotek, helsesenter og postkontor.
Me vitja også rådhuset, og snakka med den optimistiske og initiativrike ordføraren (eller primar, om du vil) Radion Pădure, som viste oss rundt i det som no delvis er eit rådhus (med utedo), delvis ein byggeplass. Som ordførar har Pădure alt fått til fleire viktige prosjekt i heimbygda, blant anna har han fått rehabilitert den lokale idrettsplassen og pussa opp eit lokalt kulturhus. Han har også arbeidd for å få oppgradert vassforsyninga.
Under besøket i Holoșnița vitja me dessutan skulen, der me – slik Hjelp Moldova har for vane når me er på besøk – gav avgangselevane ei lita gåve i form av toalettartiklar dei fort kan få bruk for når dei skal ta vidare utdanning. På spørsmål frå Heidi Kleiven i Hjelp Moldova synte det seg raskt at ingen av ungdomane blir verande i heimbygda når dei er ferdige på skulen. Nokre har planar om vidare skulegang i Soroca. Nokre skal lenger av garde.
Skulen har ein triveleg og engasjert lærarstab, men har fått færre og færre elevar dei siste åra, og kan fort stå i fare for nedlegging. At også denne skulen er påverka av fråflytting, og at ungdomen reiser vekk, understrekar behovet for prosjektet i rådhuset. Det skal ikkje berre bidra til betre helsestell lokalt, men også skapa lokale arbeidsplassar, noko å venda heim til.
Me var dessutan innom barnehagen i nabogrenda Curesnița, som er ein del av same kommune, med nokre små gåver. Der er det ikkje fleire born enn at ein kan telja dei på fingrane.
Etter besøket i Soroca og Holoșnița gjekk turen attende til hovudstaden Chișinău. På nokre område har det vore framgang i Moldova sidan førre gong eg sjølv vitja landet. Trass sterke innslag av rimeleg brutalistisk sovjetisk arkitektur, framstår byen i dag som ein nær sagt kva som helst moderne europeisk hovudstad. Det har vorte vanskelegare å få auge på brutal fattigdom der, og folk flest i hovudstaden har meir pengar mellom hendene enn moldovarar på landsbygda.
Samstundes fulgte det sterke inntrykk også med besøket i Chișinău. Før avreise siste dagen på denne moldovaturen vitja me det psykriatiske sjukehuset i byen. I si tid var det eitt av dei største mentalsjukehusa i Sovjetunionen. Det ligg vakkert til, omgitt av ein park, men mange av bygningane der er ikkje lenger i bruk eller i det heile brukbare, delvis som eit resultat av eit jordskjelv heilt attende på syttitalet. Bygningane som er i drift er prega av slitasje. Det er trangt. Det er mange pasientar på kvart rom. Behovet for ein heil del grunnleggjande utstyr er til å ta og føla på.
Legane på sjukehuset er engasjerte, og fortel at dei søkjer å halda europeisk standard. Moldovske myndigheiter har då også satt i gang eit viktig reformarbeid innan sektoren, men det er avgrensa kor fort reformar kan gjennomførast med ei slunken statskasse.
Sjølv tolken me hadde me oss var prega etter besøket. Det fortel kanskje noko.
Hjelp Moldova er ein liten organisasjon. Arbeidet vårt er sjeldan meir enn dråpar i havet. Men av og til er jo dråpar viktige. Me kjem til å halda fram arbeidet vårt både nord i Moldova, ikkje minst i Holoșnița, og arbeidet andre stader i landet, mellom anna med å skaffa til veges utstyr til sjukehus. Vil du bidra med nokre kroner, kan du vippsa til 107524 eller bruka bankkonto 3626 07 23590.
Forresten: Det er håp for den gamle kinoen i Soroca. For nokre månader sidan fekk den nye eigarar. Dei har ambisjonar om å pussa opp bygget, og om at det igjen skal bli filmvisningar der, og dessutan både ein restaurant og ein butikk.
